Schisandra · de bes van de vijf smaken
Schisandra chinensis, wu wei zi, de rode klimplant uit de bossen van de Amoer en Mantsjoerije. De vijf smaken van één enkele bes, de Koreaanse omija die je koud drinkt, het spoor van de sabelmarter van de Nanai-jagers.
Het stille rijk — wortels, houtzwammen, mycelium. De veerkracht van het levende, klaar voor elke dag.
Schisandra chinensis is een klimplant. Ze klimt langs de stammen in de gemengde bossen van de Amoer, Mantsjoerije, Korea en het noorden van Japan, en laat in de herfst trossen rode bessen hangen, glanzend en dicht opeen als aalbessen. Gedroogd worden ze roodbruin en gerimpeld, elk rond een of twee geelbruine zaadjes, glad als boontjes in het klein.
Wu wei zi, de zaden van de vijf smaken
In het Chinees heet ze wu wei zi (五味子): wu, vijf, wei, de smaak, zi, het zaad. De zaden van de vijf smaken. Kauw je langzaam op één gedroogde bes, dan trekt die in minder dan een minuut door je mond: eerst het zuur, in de schil, dan het zoet van het vruchtvlees, het bitter en het scherp van het zaad, en een zoute afdronk. De Chinese kruidenboeken beschrijven het al lang zo: schil en vlees zoet en zuur, de pit scherp en bitter, en over alles heen een smaak van zout.
In het Chinese denken hoort elk van de vijf smaken bij een van de vijf fasen: Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water. Een bes die ze alle vijf in zich draagt, is een kleine wereldkaart die je tussen twee vingers houdt.
Het Shennong Ben Cao Jing, het klassieke kruidenboek dat aan de Goddelijke Landbouwer wordt toegeschreven en onder de Han werd samengesteld, rekent wu wei zi tot zijn hoogste klasse, shang pin, samen met ginseng en lingzhi.
Een klimplant van de Amoer
In het Russisch heet ze limonnik, het citroenboompje: gekneusd ruiken bladeren en schors naar citroen. In Japan is het chōsen gomishi, de gomishi uit Korea. De Russische botanicus Nikolaj Toertsjaninov beschreef haar voor de Europese wetenschap in de eerste helft van de 19e eeuw; de Fransman Henri Baillon gaf haar in 1868 haar huidige naam. Ze heeft een eigen familie, de Schisandraceae.
Ze houdt van vochtige bosranden en dalen, slingert zich om een steun, bloeit in het voorjaar met kleine, roomwitte, geurige bloemen en verdraagt zeer koude winters. Vandaag wordt ze gekweekt in China, Korea, Rusland en tot in Centraal-Europa. De Chinese markt kent ook een verwante soort uit het zuiden, Schisandra sphenanthera, de nan wu wei zi, met kleinere bessen.
Op het spoor van de sabelmarter
De Nanai wonen aan de oevers van de Amoer en de Oessoeri; de Russen van de 19e eeuw noemden hen de Goldi. Hun jagers namen de gedroogde bessen en zaden van de klimplant mee op het spoor van de sabelmarter, tijdens de lange jachtdagen in het winterbos.
In de 20e eeuw raakten de Sovjetfarmacologen die rond het woord adaptogeen werkten, door Nikolaj Lazarev in 1947 bedacht, geïnteresseerd in deze klimplant uit het Verre Oosten, zoals eerder in de eleutherococcus. Alexander Panossian en Georg Wikman zetten die Russische geschiedenis in 2008 op een rij.
De omija van Korea
In Korea heet de bes omija, dezelfde naam als in het Chinees: vijf smaken. Daar maakt men omija-cha: de gedroogde bessen weken een nacht in koud water, en het water kleurt felroze, met een smaak die aarzelt tussen zuur en zoet. Gezoet met honing en fris geschonken met plakjes fruit wordt het omija-hwachae, de drank van de warme dagen.
Wat je met de bes doet
De tradities die schisandra drinken, kennen haar in vier vormen:
- Om op te kauwen: een paar gedroogde bessen, langzaam, om de vijf smaken een voor een te volgen.
- Koud, op zijn Koreaans: een handvol bessen in een liter koud water, een nacht in de koelkast, dan zeven en zoeten met honing.
- Als thee: een theelepel gekneusde bessen in een kop water net onder de kook, een minuut of tien.
- Als afkooksel, op zijn Chinees: de gekneusde bessen trekken zo'n twintig minuten tegen de kook aan; het vocht komt er roodbruin en uitgesproken zuur uit.
In Rusland en China zet men haar ook op graanalcohol of rijstwijn.
Schisandra staat niet in de catalogus van het Huis. We vertellen over haar om haarzelf, omdat ze tot hetzelfde bos hoort als de eleutherococcus en de Sagan Dalya.
Voorzorgen
- Zwangerschap en borstvoeding: vermijden.
- Maagzweer of reflux: voorzichtig, de bes is erg zuur.
- Lopende behandelingen: schisandra kan veranderen hoe de lever bepaalde medicatie omzet, vooral tacrolimus en andere immunosuppressiva, en ook antistollingsmiddelen. Eerst medisch advies.
- Epilepsie: vermijden zonder medisch advies.
- Kinderen: eerst medisch advies.
Bij twijfel: je arts vóór de plant.
Waarom de bes van de vijf smaken?
Omdat haar Chinese naam, wu wei zi, de zaden van de vijf smaken betekent: zuur, zoet, bitter, scherp en zout. Je proeft ze alle vijf als je op één gedroogde bes kauwt, van de schil tot het zaad.
Wat is het verschil tussen Schisandra chinensis en Schisandra sphenanthera?
Schisandra chinensis is de klimplant van het Noorden: Amoer, Mantsjoerije, Korea. Schisandra sphenanthera, de nan wu wei zi, groeit verder naar het zuiden van China en geeft kleinere bessen. Op de Chinese markt komen ze allebei voor.
Wat is omija?
De Koreaanse naam van schisandra, en van de drank die men ervan maakt: de bessen een nacht geweekt in koud water, gezoet met honing, fris geschonken.
Welke voorzorgen gelden bij schisandra?
Vermijden tijdens zwangerschap en borstvoeding. Voorzichtig bij een maagzweer of reflux. Eerst medisch advies bij een lopende behandeling, vooral met tacrolimus, immunosuppressiva of antistollingsmiddelen, bij epilepsie, en voor kinderen.
Bronnen
- Shennong Ben Cao Jing, vert. Yang Shouzhong, The Divine Farmer's Materia Medica, Blue Poppy Press, 1998.
- Alexander Panossian en Georg Wikman, „Pharmacology of Schisandra chinensis Bail.: an overview of Russian research and uses in medicine”, Journal of Ethnopharmacology, 2008: de Nanai-jagers, het Sovjetonderzoek.
- Dan Bensky, Steven Clavey en Erich Stöger, Chinese Herbal Medicine: Materia Medica, Eastland Press, 3e dr., 2004.
- David Winston en Steven Maimes, Adaptogens, Healing Arts Press, 2007.
Ontvang onze wekelijkse brief.
Heb jij ook een verhaal om in het Woud achter te laten?
Een verhaal delen →Wat deze lezing heeft geopend
Wees de eerste stem. Elk woord wordt herlezen voordat het bij de lezing komt.
Meld je aan om te delen wat deze lezing in jou heeft geopend.
Aanmelden →