De 12 heilige nachten: de Rauhnächte en de rook van de kruiden.

Wat zijn de 12 heilige nachten?

De twaalf heilige nachten, in het Duits de Rauhnächte, zijn de nachten rond de jaarwisseling, tussen Kerstmis en Driekoningen. In de Alpen, in Beieren en in Oostenrijk is het gebruik levend gebleven: huis en stal werden uitgerookt, en in sommige dalen trekken gemaskerde Perchten nog door de dorpen. In het noorden heetten dezelfde dagen die Zwölften, „de Twaalf”. Afhankelijk van de streek telt men drie tot twaalf nachten.

Waar de naam vandaan komt, is omstreden. De ene uitleg voert hem terug op het Middelhoogduitse rûch, „harig”, naar de in vacht geklede demonen die in die nachten zouden rondgaan. De andere op Rauch, rook: vandaar ook de naam Rauchnächte, de rooknachten.

Ook hun ouderdom staat ter discussie. Eén hypothese ziet erin de dagen tussen het maanjaar en het zonnejaar, dagen buiten de tijd. Het idee van een groot Germaans zonnewendefeest stamt uit de 19e eeuw, uit de Deutsche Mythologie van Jacob Grimm (1835), en blijft betwist: bijna alle oude teksten over deze nachten zijn christelijk.

De 12 heilige nachten 2026-2027: de data

In de gangbaarste telling lopen ze van kerstnacht tot Driekoningen: van 24 december 2026 tot 6 januari 2027. Elders valt de eerste nacht op 25 december, of al in de Sint-Thomasnacht, bij de winterzonnewende.

Vier nachten wegen zwaarder dan de rest: de Sint-Thomasnacht (20-21 december), de kerstnacht (24-25 december), oudejaarsnacht (31 december-1 januari) en de nacht voor Driekoningen (5-6 januari).

Boerenalmanakken lazen in het weer van elk van de twaalf nachten het weer van een van de twaalf komende maanden. Wie een droomdagboek bijhoudt, geeft elke nacht een bladzijde en leest die in de loop van het jaar terug.

Joel en de heilige nachten

Jul is een oud Germaans woord voor midwinter; in Scandinavië heet Kerstmis nog altijd jul. De Rauhnächte beginnen bij de zonnewende of met Kerstmis, vandaar de band met het joelfeest. Of de Germanen een heidens zonnewendefeest vierden, is nog steeds omstreden; het joelfeest van nu, met kaarsen en vuur, is meestal een recente herleving.

Wat brand je in de 12 heilige nachten?

In 1534 schrijft Sebastian Franck in zijn Weltbuch dat er in de twaalf nachten tussen Kerstmis en Driekoningen geen huis was dat niet elke dag wierook brandde, tegen duivels, spoken en toverij. De pastoor of de boer droeg de rook door huis en stal. Vandaag komen er ook kruiden van ver op de kool. Deze hebben wij:

• Bijvoet, Artemisia vulgaris, het kruid van hier. De Negenkruidenzegen, in de 10e eeuw in Engeland overgeschreven, roept hem als eerste aan. Onze bijvoet groeit in Frankrijk.
• Imphepho, Helichrysum odoratissimum, een strobloem uit Zuid-Afrika. De Sangoma branden haar om de amadlozi te roepen, de voorouders; ze past bij nachten waarin, zo vertelt men, de doden rondgaan.
• Palo Santo, Bursera graveolens, het „heilige hout” uit Ecuador. Het stokje steek je zo aan. In ons Huis zeggen we dat het elke ruimte, elk moment, elk wezen heiligt.
• Witte salie, Salvia apiana. Een heilige plant voor de inheemse volken van Californië, waar ze in het wild veel geplukt wordt; de onze groeit aan de voet van de Himalaya.
• Drakenbloed, de rode hars van Croton lechleri, wild geoogst in Peru. Het is vloeibaar en komt als druppel: op het voorhoofd voor je begint, of na de imphepho, om de ruimte af te sluiten waar je net doorheen ging.

Het gebaar kamer voor kamer, en meer kruiden: je huis reinigen met salie en kruiden.

Wat men in de heilige nachten vermeed

Het gebruik bewaarde vooral verboden op werk. Witte was hing men niet buiten: de ruiters van de Wilde Jacht zouden er een lijkwade van maken; een waslijn spande men niet, want de Jacht kon erin verstrikt raken. In Beieren werd het spinnewiel opgeborgen; elders speelde men geen kaart. In Stiermarken vertelde men dat Frau Perchta van huis tot huis trok met de zielen van gestorven kinderen.

Wat velen er nu van bewaren: weinig werk, een stil huis, tijd voor wat het oude jaar achterlaat.

Voorzichtig met de rook

Rook prikkelt de luchtwegen. Laat tijdens het branden een raam op een kier en lucht daarna goed. Vermijd kamers waar baby's of jonge kinderen slapen, en breng huisdieren, vooral vogels, naar buiten. Met astma of een allergie voor composieten, zoals bijvoet en imphepho, kun je beter niet branden, of alleen buiten. Laat de gloed nooit onbewaakt en doof hem aan het eind volledig.