Cadı otları: cadıların ve şifacı kadınların bitkileri.

Cadı otu, cadı bitkisi: kimden söz ediyoruz

Avrupa’nın kırsalında bitkilerle hastalara bakan kadınlar ve erkekler pek çok adla anılırdı: otçu kadın, halk hekimi, ebe; İngilizlerde de cunning folk, yani bilen insanlar. Cadı sözcüğü de dile gelirdi, bazen bir mahkemede. Cadı bitkileri, halk belleğinin onlara emanet ettiği otlardır: Aziz Yahya otları, kapıyı bekleyenler ve birkaç ünlü zehir.

Fransızcada “herbe aux sorcières” (cadıların otu) aynı anda birden çok bitkiyi adlandırır: adını Odysseia’daki büyücü Kirke’den alan Circaea, mine çiçeği ve Afrika tarlalarında yaşayan küçük, asalak bir bitki olan striga (Vikipedi (fr)). Bu sayfa, cadıların ve halk hekimi kadınların elinde tuttuğu bütün bitkilerden söz ediyor.

Ayın da kendi otları ve geceleri var, Purnima’dan altıncı günün ökseotuna: dolunay ritüelleri.

Dokuz kutsal ot

10. yüzyılda İngiliz bir keşiş, Lacnunga elyazmasına bir büyü sözü kopyalar: Dokuz Ot Büyüsü (British Library, Harley MS 585). Büyü, dokuz zehre karşı dokuz otu çağırır ve ilk sırada pelin otu (Artemisia vulgaris) gelir: “Una þu hattest, yldost wyrta”, Una’dır adın, otların en yaşlısı. Aynı büyü sözünde Woden dokuz zafer dalı alıp yılana vurur; yılan dokuz parçaya ayrılıp uçar.

• pelin otu, mucgwyrt, ilki
• sinirotu, wegbrade
• su teresi, stune
• betonika, attorlaðe
• papatya, mægðe
• ısırgan, stiðe
• yabani elma, wergulu
• frenk maydanozu, fille
• rezene, finule

Bu tanımlamaların birçoğu filologlar arasında hâlâ tartışılıyor. Bu otlardan ikisi INFUSE’da yaşıyor: Fransa’da yabani olarak toplanan pelin otu ve mægðe’nin kuzeni roma papatyası.

Cadı bitkileri, tek tek

Tarihi yazıya geçmiş olanlar, her anlatının kaynağıyla:

Adamotu, güzelavratotu, tatula: cadıların zehirleri

Adamotu, güzelavratotu, tatula ve banotu Solanaceae familyasındandır. Aynı alkaloitleri, atropin ve skopolamini içerirler; zehirleyen doz, etki eden doza yakındır.

İspanyol hekim Andrés Laguna, 1555’te yayımlanan Dioskorides yorumunda, Metz’te kendisine büyücülükle suçlanan bir çiftin evinden alınmış bir kap yeşil merhem verildiğini anlatır; ona göre merhem baldıran, köpeküzümü, banotu ve adamotundan yapılmıştı. Laguna merhemi cellatın karısına sürdü; kadın otuz altı saat uyudu. Cadı merhemleri fikri bu anlatıdan ve birkaç başkasından doğar; tarihçiler bunu hâlâ tartışıyor.

Adamotunun kendi anlatı döngüsü vardır. Tekvin’de Rahel, çocuk sahibi olmak için onu Lea’dan ister. MÖ 4. yüzyılda Theophrastos toplanışını anlatır: kılıçla çizilen üç daire, batıya dönük bir yüz. Shakespeare’in Juliet’i, topraktan sökülen adamotlarının çığlıklarından korkar.

Bu bitkilerle kitaplarda ve botanik bahçelerinde karşılaşılır. Hikâyelerini Orman’da anlatıyoruz ve onları satmıyoruz.

Aziz Yahya Gecesi

23 Haziran akşamı, gündönümünün arifesinde Avrupa ot toplardı. Sarı kantaron tam o sırada çiçek açar ve Aziz Yahya otu adı kıtanın neredeyse bütün dillerinde karşımıza çıkar. İtalya’da aynı gece, içinde bahçenin çiçekleri ve otları – özellikle sarı kantaron, lavanta ve biberiye – yüzen bir leğen su dışarıda bırakılır: sabah bu acqua di San Giovanni ile yüz yıkanır. Slavlarda bu gece Kupala gecesidir: otlar toplanır, taç olarak örülüp nehre bırakılır ve ateşlerin üzerinden atlanır.

Ülke ülke, otları ve çiçek suyuyla: Aziz Yahya otları.

Başka yerlerde: curanderas ve benzedeiras

Latin Amerika’da halk hekimi kadına curandera denir; Brezilya’da benzedeira, yani kutsayan kadın. Meksika’da limpia, bedenin üzerinden bir demet sedefotu, fesleğen ya da pirul geçirir. And Dağları’nda ve Amazon’da curandero’lar kişinin üzerine bir yudum Agua de Florida püskürtür, buna soplo denir: parfümcü Robert Murray’nin 1808’de New York’ta piyasaya sürdüğü bir çiçek ve narenciye suyu. Brezilya’da benzedeira, duası boyunca elinde bir arruda ya da guiné dalı tutar.

Önlemler

Pelin otu (Artemisia vulgaris): hamilelik ve emzirme döneminde kullanılmaz; Asteraceae alerjin varsa dikkatli ol. Sedefotu zehirlidir: güneşte, ona dokunmuş cildi yakar ve hamilelikte tehlikelidir. Adamotu, güzelavratotu, tatula ve banotu zehirdir: birkaç meyve ya da birkaç tohum ciddi bir zehirlenmeye yeter. Tütsüleme pencere aralıkken, perdelerden uzakta yapılır; astımın varsa dumanı solumayı sınırla. Bitkilerimiz Fransa’da serbestçe satılır; yasa ülkeden ülkeye değişir, sipariş vermeden önce kendi ülkenin yasasına bak.

Kaynaklar

• Dokuz Ot Büyüsü: Lacnunga, British Library, Harley MS 585; Vikipedi (en).
• Yaşlı Plinius, Naturalis Historia, XXV. kitap (pelin otu, mine çiçeği). Theophrastos, Bitkiler Üzerine Araştırmalar, IX. Tekvin 30, 14-16. Shakespeare, Romeo ve Juliet, IV, 3.
• M. Grieve, A Modern Herbal, 1931, Mugwort ve Mullein maddeleri. J. Gerard, The Herball, 1597.
• A. Laguna, Pedacio Dioscorides Anazarbeo, Anvers, 1555; Vikipedi (en).
• Halk adları: herbe aux sorcières, tatula, sarı kantaron. Cimaruta: Vikipedi (en). Acqua di San Giovanni: Vikipedi (it). Kupala: Vikipedi (en). Agua de Florida: Vikipedi (en).