Schisandra · jagoda pięciu smaków
Schisandra chinensis, cytryniec chiński, wu wei zi, czerwone pnącze lasów nad Amurem i w Mandżurii. Pięć smaków jednej jagody, koreańska omija pita na zimno i trop sobola myśliwych nanajskich.
Ciche królestwo — korzenie, żagwie, grzybnia. Odporność żywego, gotowa na co dzień.
Schisandra chinensis, po polsku cytryniec chiński, to pnącze. Wspina się po pniach lasów mieszanych nad Amurem, w Mandżurii, Korei i na północy Japonii, a jesienią zwisają z niego grona czerwonych, lśniących jagód, ściśniętych jak owoce porzeczki. Po wysuszeniu stają się czerwonobrązowe i pomarszczone, każda wokół jednego lub dwóch żółtobrązowych nasion, gładkich jak miniaturowe fasolki.
Wu wei zi, nasiona pięciu smaków
Chińczycy nazywają go wu wei zi (五味子): wu, pięć, wei, smak, zi, nasiono. Nasiona pięciu smaków. Jedna suszona jagoda żuta powoli przechodzi przez usta w niecałą minutę: najpierw kwaśność skórki, potem słodycz miąższu, gorycz i ostrość nasiona, a na koniec słony finisz. Chińskie zielniki opisują ją tak od dawna: skórka i miąższ słodkie i kwaśne, pestka ostra i gorzka, a nad wszystkim smak soli.
W myśli chińskiej każdy z pięciu smaków odpowiada jednej z pięciu faz: Drewnu, Ogniowi, Ziemi, Metalowi i Wodzie. Jagoda, która niesie wszystkie pięć, jest małą mapą świata trzymaną w dwóch palcach.
Shennong Ben Cao Jing, klasyczne dzieło materia medica przypisywane Boskiemu Rolnikowi i spisane za dynastii Han, zalicza wu wei zi do roślin najwyższej klasy, shang pin, obok żeń-szenia i lingzhi.
Pnącze znad Amuru
Po rosyjsku nazywa się limonnik, czyli cytrynka: roztarte liście i kora pachną cytryną, stąd też polska nazwa. W Japonii to chosen gomishi, koreańskie gomishi. Rosyjski botanik Nikołaj Turczaninow opisał go dla nauki europejskiej w pierwszej połowie XIX wieku; Francuz Henri Baillon nadał mu obecną nazwę w 1868 roku. Ma własną rodzinę, cytryńcowate.
Lubi wilgotne skraje lasów i doliny, owija się wokół podpory, wiosną kwitnie drobnymi, kremowobiałymi, pachnącymi kwiatami i znosi bardzo mroźne zimy. Uprawia się go dziś w Chinach, Korei, Rosji i aż po Europę Środkową. Chiński rynek zna też pokrewny gatunek z południa, Schisandra sphenanthera, nan wu wei zi, drobniejszy.
Tropem sobola
Nanajowie żyją nad brzegami Amuru i Ussuri; dziewiętnastowieczni Rosjanie nazywali ich Goldami. Ich myśliwi zabierali suszone jagody i nasiona pnącza na trop sobola, podczas długich dni tropienia w zimowym lesie.
W XX wieku radzieccy farmakolodzy, którzy pracowali wokół słowa adaptogen, ukutego przez Nikołaja Łazariewa w 1947 roku, zainteresowali się pnączem z Dalekiego Wschodu, tak jak wcześniej eleuterokokiem. Farmakolog Alexander Panossian i Georg Wikman opisali tę rosyjską historię w 2008 roku.
Koreańska omija
W Korei jagoda nazywa się omija, tak samo jak po chińsku: pięć smaków. Przyrządza się z niej omija-cha: suszone jagody moczy się przez noc w zimnej wodzie, a woda nabiera jaskraworóżowego koloru i smaku, który waha się między kwaśnym a słodkim. Osłodzona miodem i podana schłodzona z pokrojonymi owocami staje się omija-hwachae, napojem upalnych dni.
Gesty jagody
Tradycje, które piją cytryniec, znają go w czterech postaciach:
- Do żucia: kilka suszonych jagód, powoli, żeby śledzić pięć smaków jeden po drugim.
- Na zimno, po koreańsku: garść jagód na litr zimnej wody, na noc do lodówki, potem przecedzić i osłodzić miodem.
- Jako napar: łyżeczka rozgniecionych jagód na filiżankę wody tuż poniżej wrzenia, około dziesięciu minut.
- Jako wywar, po chińsku: rozgniecione jagody pyrkoczą około dwudziestu minut; płyn wychodzi czerwonobrązowy i wyraźnie kwaśny.
W Rosji i w Chinach maceruje się go też w wódce zbożowej lub winie ryżowym.
Cytryńca nie ma w katalogu Domu. Opowiadamy o nim dla niego samego, bo należy do tego samego lasu co eleuterokok i Sagan Dalya.
Ostrożność
- Ciąża i karmienie piersią: unikać.
- Wrzód żołądka lub refluks: ostrożnie, jagoda jest bardzo kwaśna.
- Przyjmowane leki: cytryniec może zmieniać sposób, w jaki wątroba przetwarza niektóre leki, zwłaszcza takrolimus i inne leki immunosupresyjne, a także leki przeciwzakrzepowe. Najpierw porada lekarza.
- Padaczka: unikać bez porady lekarza.
- Dzieci: najpierw porada lekarza.
W razie wątpliwości najpierw lekarz, potem roślina.
Dlaczego jagoda pięciu smaków?
Bo jej chińska nazwa, wu wei zi, znaczy nasiona pięciu smaków: kwaśny, słodki, gorzki, ostry i słony. Wszystkie pięć czuć, żując jedną suszoną jagodę, od skórki aż po nasiono.
Czym różni się Schisandra chinensis od Schisandra sphenanthera?
Schisandra chinensis to pnącze Północy: Amur, Mandżuria, Korea. Schisandra sphenanthera, nan wu wei zi, rośnie dalej na południe Chin i ma mniejsze jagody. Na chińskim rynku oba czasem się spotykają.
Co to jest omija?
To koreańska nazwa cytryńca i napoju, który się z niego robi: jagody moczone przez noc w zimnej wodzie, osłodzone miodem, podawane schłodzone.
Na co uważać przy cytryńcu chińskim?
Unikać w ciąży i w okresie karmienia piersią. Ostrożnie przy wrzodzie lub refluksie. Najpierw porada lekarza przy przyjmowaniu leków, zwłaszcza takrolimusu, leków immunosupresyjnych lub przeciwzakrzepowych, przy padaczce i u dzieci.
Źródła
- Shennong Ben Cao Jing, tłum. Yang Shouzhong, The Divine Farmer's Materia Medica, Blue Poppy Press, 1998.
- Alexander Panossian i Georg Wikman, „Pharmacology of Schisandra chinensis Bail.: an overview of Russian research and uses in medicine”, Journal of Ethnopharmacology, 2008: myśliwi nanajscy, badania radzieckie.
- Dan Bensky, Steven Clavey i Erich Stöger, Chinese Herbal Medicine: Materia Medica, Eastland Press, wyd. 3, 2004.
- David Winston i Steven Maimes, Adaptogens, Healing Arts Press, 2007.
Otrzymuj nasz cotygodniowy list.
Czy ty też masz historię, którą chcesz zostawić w Lesie?
Podzielić się historią →To, co otworzyła ta lektura
Bądź pierwszym głosem. Każde słowo jest ponownie czytane, zanim dołączy do lektury.
Zaloguj się i podziel się tym, co otworzyło w tobie to czytanie.
Zaloguj się →