Kanna

Botanika — sukulent południowoafrykańskiej pustyni

Kanna to Sceletium tortuosum, z rodziny Aizoaceae („iceplants”, czyli pryszczyrnicowate), linii sukulentów przystosowanych do suchych gleb Afryki Południowej (Schultes, Hofmann i Rätsch, Plants of the Gods, s. 55-56). Nowsza taksonomia klasyfikowała ją niekiedy jako Mesembryanthemum tortuosum — obie nazwy oznaczają tę samą roślinę. To niski, płożący się sukulent o mięsistych liściach, którego nazwa rodzajowa Sceletium odsyła do „szkieletowych” nerwów widocznych na wysuszonych liściach. Jej potoczna afrykanerska nazwa, kougoed, znaczy „rzecz do żucia”.

Fitochemia opisowa — alkaloidy mezembrynowe

Substancje czynne kanny to alkaloidy typu mezembryny: mezembryna, mezembrenon, mezembrenol oraz związki poboczne (tortuozamina, channaina, hordenina). Schultes i Hofmann zauważają, że te alkaloidy z rodziny Mesembryanthemaceae mają udokumentowane działanie uspokajające (Plants of the Gods, s. 71; zob. też Rätsch i Müller-Ebeling, Encyclopedia of Aphrodisiacs, s. 378-379).

Fermentacja nie tylko konserwuje roślinę: przekomponowuje jej profil chemiczny. W kolejnych dniach wystawienia na słońce mezembryna jest stopniowo przekształcana, a równowaga alkaloidów się przesuwa. Dlatego tradycyjna fermentacja opisywana jest jako nieodłączna od medycyny — roślina po prostu wysuszona nie ma tego samego profilu. Farmakologia Mesembryanthemaceae doczekała się przeglądu w Journal of Ethnopharmacology (50:119-30), cytowanego przez Rätscha.

Co mówią badania

Rätsch zalicza kannę do psychoaktywnych substancji niehalucynogennych. Współczesne badania opisują kilka mechanizmów: hamowanie wychwytu zwrotnego serotoniny (efekt typu SSRI) oraz hamowanie fosfodiesterazy-4 (PDE4). Prowadzono je jednak na standaryzowanym ekstrakcie Zembrin, często we współpracy z jego twórcą lub przy jego finansowaniu, a nie na sfermentowanym liściu. Badanie fMRI opublikowane w 2013 roku na ekstrakcie Sceletium donosi o osłabieniu reaktywności ciała migdałowatego wobec przerażających twarzy i o modulacji łączności między ciałem migdałowatym a podwzgórzem; inne badanie donosi, przy standaryzowanym ekstrakcie w niskiej dawce, o pozytywnych zmianach funkcji wykonawczych, nastroju i snu w porównaniu z placebo.

Te dane są opisowe i wstępne: opisują obserwacje laboratoryjne i obrazowe, a nie zastosowanie medyczne czy obietnicę skuteczności. Kanna nie jest lekiem i nie zastępuje żadnego leczenia.

Krytyczna uwaga o bezpieczeństwie — serotonina

Ponieważ kanna działa na serotoninę, nigdy nie wolno jej łączyć z serotoninergicznymi lekami przeciwdepresyjnymi (SSRI, SNRI, IMAO, trójpierścieniowymi), z tramadolem, tryptanami, litem ani z MDMA: nakładanie się tych działań grozi potencjalnie ciężkim zespołem serotoninowym. Ta ostrożność wynika z rzeczywistej farmakologii rośliny. Po odstawieniu leku przeciwdepresyjnego potrzebne jest kilkutygodniowe okno karencji, zanim rozważy się kannę, i zawsze z opinią lekarza.

Długa linia

Khoisan — którzy obejmują San (łowców-zbieraczy) i Khoikhoi (pasterzy) — należą do najstarszych populacji Afryki Południowej, obecnych od dziesiątek tysięcy lat (Chennells, 2013). Przyjąć kannę to wejść w bardzo dawny przekaz.

W dokumentacji etnograficznej (Manganyi i in., 2021; Rätsch i Müller-Ebeling) kanna pojawia się w komunii społecznej, w użyciu erotycznym i w przywracaniu do siebie osób pogrążonych w żałobie.

Historia nowożytna — od zapomnienia do ponownego odkrycia

Po kolonialnych wzmiankach van Riebeecka (1662) i van der Stela (1685) oraz po entuzjazmie przypisywanym Kolbowi (1738) w XVIII wieku kanna znika z europejskiej materia medica na blisko dwa stulecia. Jej ponowne odkrycie pod koniec XX wieku dochodzi do punktu kulminacyjnego wraz z opracowaniem standaryzowanego ekstraktu Zembrin przez HG&H Pharmaceuticals, sprzedawanego na podstawie umowy o podziale korzyści z South African San Council — precedensu często przywoływanego w kwestii bioprospekcji szanującej suwerenność ludów rdzennych.

Bezpieczeństwo i użycie

Poza głównym przeciwwskazaniem serotoninergicznym kanna wymaga miary. Przy nadmiernej dawce relacje opisują nudności, zawroty głowy, bóle głowy i emocjonalne spłaszczenie następujące po szczycie — roślina „karze łakomstwo”. Mądrość użycia stawia na małe regularne dawki i krótkie kuracje z przerwami, a nie na wielkie okazjonalne przyjęcia. Kanna raczej zniechęca do własnego nadużywania.