Chaga „Yaga”

Botanika: co się naprawdę zbiera

Inonotus obliquus to grzyb z rodziny Hymenochaetaceae, pasożyt brzóz (Betula spp.), rzadziej olszy lub buka. Szczegół często pomijany: czarna, węglista narośl, która rozrywa korę — ta, którą się zbiera i którą nazywa się „chagą” — nie jest płciowym owocnikiem grzyba. To jałowa masa grzybniowa, twardy zlepek bliski sprasowanemu węglowi drzewnemu, który może ważyć kilka kilogramów. Prawdziwy owocnik tworzy się dopiero po śmierci drzewa-gospodarza, pod korą, i rzadko bywa obserwowany. Cały używany materiał pochodzi więc z pasożytniczej narośli — widzialnego wyrazu długiego zadomowienia w zranionym drzewie.

Fitochemia opisowa

Chaga jest jednym z najlepiej przebadanych grzybów współczesnej farmakologii; literatura przypisuje jej wiele aktywności opisanych in vitro. Jej związki układają się w dwie rodziny i to właśnie tłumaczy konieczność podwójnej ekstrakcji:

• —Polisacharydy rozpuszczalne w wodzie — beta-1,3-D-glukany i beta-1,6-D-glukany (rzędu 8,5 % suchej masy według przeglądów), rozpuszczalne w wodzie.
• —Triterpenoidy rozpuszczalne w tłuszczach typu lanostanu — inotodiol, kwas betulinowy, betulinina, lupeol, ergosterol —, z których część (betulina i kwas betulinowy) jest odziedziczona po brzozie-gospodarzu. Rozpuszczalne wyłącznie w alkoholu.
• —Melanina i polifenole: melanina, odpowiedzialna za czarny kolor narośli, należy do najgęstszych znanych pigmentów antyoksydacyjnych.

Zdolność antyoksydacyjna Chagi, mierzona wskaźnikiem ORAC, jest podawana wśród najwyższych spośród wszystkich badanych produktów spożywczych (rząd wielkości znacznie wyższy niż u zwykłych jagód). Ta wartość opisuje zdolność neutralizowania wolnych rodników zmierzoną w laboratorium; sama w sobie nie stanowi obietnicy działania na ludzkie ciało.

Mechanizmy: co mówią badania

Dostępne prace dotyczą w dużej mierze modeli komórkowych lub zwierzęcych i trzeba je czytać ostrożnie: opisują tropy, a nie ustalone działania terapeutyczne u człowieka. Badania in vitro donoszą o aktywacji makrofagów i komórek NK (Natural Killer) przez beta-glukany, o aktywności antyoksydacyjnej i przeciwzapalnej (poprzez hamowanie NF-κB) oraz, dla niektórych wyizolowanych triterpenów, jak inotodiol i kwas betulinowy, o indukcji apoptozy w różnych liniach nowotworowych w hodowli. Inne donoszą o działaniu hepatoprotekcyjnym, przeciwwirusowym (HSV, HIV, HBV w probówce) lub hipoglikemizującym u zwierząt. Nic z tego nie przekłada się dziś na potwierdzone zastosowanie medyczne: Chaga pozostaje lekarstwem tradycyjnym i pokarmem.

Długa historia, od XII wieku do dziś

Najstarsze udokumentowane użycie sięga Chantów z zachodniej Syberii, XII wieku: narośl powoli wypalana, potem zanurzana w gorącej wodzie na odwar, napoje na trawienie, dym na płuca. Tradycja rosyjska przypisuje Chadze uporczywą reputację lekarstwa: opowiada się — opowieść na wpół legendarna — że car Włodzimierz Monomach (XII wiek) miał doznać ulgi w chorobie wargi po odwarze z Chagi. W XX wieku radziecka farmakopea z 1955 roku wpisuje Chagę pod nazwą Befunginum, jako oficjalny środek wspomagający — jedna z nielicznych wiedz tradycyjnych włączonych do farmakopei państwowej. Potem, w 1968 roku, powieść Aleksandra Sołżenicyna Oddział chorych na raka, w której jedna z postaci pokłada nadzieję w „chłopskim lekarstwie” z Chagi, rozsławia grzyba poza Rosją: po jej przekładzie eksport do Europy, Japonii i Ameryki Północnej gwałtownie rośnie, a od tego czasu poświęcono jej ponad 1 600 artykułów naukowych. To kulturowa historia rośliny — sposób, w jaki lud, farmakopea, a potem powieść przeniosły wiedzę z jednego końca świata na drugi.

Przygotować pełne lekarstwo

Pełna droga tradycyjna łączy dwa gesty. Długi odwar na wodzie (tuż pod wrzeniem, nigdy wrzenie, które niszczy polisacharydy) wyciąga beta-glukany; chętnie przeciąga się na dwie do trzech godzin przy całych kawałkach, a narośl wykorzystuje się kilka razy. Nalewka alkoholowa (kilkutygodniowa maceracja w alkoholu 40-50 %) wyciąga natomiast triterpeny rozpuszczalne w tłuszczach, niedostępne dla wody. Połączenie obu wyciągów daje całe spektrum — to zasada podwójnej ekstrakcji i to, co odtwarza gotowy wyciąg 8:1. Sproszkowana Chaga po prostu zaparzona pozostaje przyjemna i pożywna, ale wydaje tylko część rozpuszczalną w wodzie.

Bezpieczeństwo i ekologia

Chaga jest ogólnie dobrze tolerowana w użyciu spożywczym, ale jej bogactwo szczawianów nakazuje ostrożność przy przebytych kamieniach nerkowych; jej działanie immunomodulujące oraz opisywany wpływ na glikemię i krzepnięcie uzasadniają opinię lekarską u osób, których to dotyczy (choroby autoimmunologiczne, leczona cukrzyca, leki przeciwzakrzepowe, zbliżający się zabieg chirurgiczny, ciąża, karmienie piersią). Wreszcie prawda ekologiczna: Chaga rośnie powoli, czasem przez dziesięć do dwudziestu lat, a moda na „superfood” wywołała niepokojący przezbiór w rosyjskich i północnoamerykańskich lasach borealnych, o którym mówią rdzenne społeczności Kanady. Stąd wymóg zbioru dzikiego, mierzonego, szanującego rytm drzewa — jedynego sposobu, by nie wysuszyć źródła, które się celebruje.