Odzyskiwanie duszy: odnaleźć utraconą część duszy

Nota etyczna: Ten artykuł opisuje pojęcie odzyskiwania duszy w celach edukacyjnych. Tradycyjnych praktyk szamańskich (Dagara i innych) nie da się przekazać przez artykuł na blogu. Wymagają one szkolenia w obrębie konkretnej linii przekazu, u wykwalifikowanego praktyka. Ten artykuł nie zastępuje ani terapii, ani tradycyjnej inicjacji.

Nota o bezpieczeństwie w traumie. Ten artykuł dotyka doświadczeń traumy, żałoby, porzucenia i dysocjacji. Czytaj we własnym tempie. Rób przerwy, jeśli tego potrzebujesz. Ten artykuł ma charakter edukacyjny — nie zastępuje wykwalifikowanego wsparcia terapeutycznego ani szamańskiego. Jeśli przechodzisz okres ostrego cierpienia, najpierw poszukaj odpowiedniego ludzkiego wsparcia.

Istnieje sposób odczuwania, który nie ma nazwy w zwykłym języku.

Nie smutek. Nie depresja kliniczna w ścisłym sensie. Coś bardziej niepokojącego: rozmyte poczucie, że czegoś brakuje od pewnego konkretnego wydarzenia — żałoby, rozstania, wstrząsu, zdrady, pory życia, która zamknęła się w sposób, którego nie wybrałeś. Funkcjonujesz. Ale jakaś część ciebie zdaje się nieobecna. Jak gdyby nie ruszyła z tobą dalej.

To doświadczenie — które współczesna psychologia nazywa czasem dysocjacją, a szamańskie tradycje kilku kontynentów nazywają utratą duszy — należy do najbardziej stałych motywów ludzkiej psychiki w różnych kulturach. Ten artykuł bada w sposób edukacyjny jego naturę, różne sposoby podejścia do niego oraz ważne granice, które trzeba uszanować.

Co znaczy „utrata duszy”: definicja

Utrata duszy oznacza doświadczenie wewnętrznego rozszczepienia w następstwie wydarzenia traumatycznego, głębokiej żałoby, porzucenia lub silnego wstrząsu — w którym jakiś aspekt nas samych zdaje się odłączyć lub wycofać, pozostawiając trwałe poczucie pustki, nieobecności lub niekompletności.

To pojęcie przebiega przez dwa bardzo różne światy — psychologię głębi Junga i szamańskie tradycje świata — które nie posługują się tym samym językiem, nie mają tych samych praktyk i nie zastępują siebie nawzajem. Zrozumienie tego rozróżnienia jest niezbędne, zanim pójdziemy dalej.

Odczytanie Jungowskie: rozszczepione części psychiki

Carl Jung, w książce Archetypes and the Collective Unconscious (CW vol. 9.1), udokumentował z precyzją to, co dziś moglibyśmy nazwać dysocjacją psychologiczną: skłonność psychiki do rozszczepiania się pod naporem doświadczenia — w szczególności doświadczenia traumatycznego.

Dla Junga psychika nie jest prostą jednością, lecz wielością: kompleksy autonomiczne — fragmenty osobowości zorganizowane wokół rdzenia emocjonalnego — współistnieją ze świadomym ego. Pod naporem silnego wstrząsu kompleks może odłączyć się od nurtu codziennej świadomości, przestać być dostępny i nadal wywierać z tego wycofania podskórny wpływ. Człowiek nie czuje już tej swojej części — ale ją nosi.

Jung nazywa te fragmenty rozmaicie, zależnie od ich natury: cień (części odrzucone), anima/animus (aspekty kontrseksualne i wyobrażeniowe) oraz — szerzej — kompleksy autonomiczne, które można ponownie włączyć do świadomości poprzez pracę analityczną, aktywną imaginację i uwagę poświęconą snom.

Perspektywa Jungowska proponuje pewne podejście do tej reintegracji:

• Aktywna imaginacja: świadomy wewnętrzny dialog z rozszczepionymi postaciami
• Analiza snów: uciszone części często pojawiają się w snach pod postacią figur symbolicznych
• Praca z wykwalifikowanym analitykiem: relacja terapeutyczna tworzy kontekst bezpieczeństwa, w którym może dokonać się reintegracja

Warto zaznaczyć, że to podejście jest psychologiczne — dotyczy wymiarów doświadczenia dostępnych świadomej psychice i jej relacjom. Nie rości sobie prawa do wymiaru duchowego czy kosmologicznego.

Odczytanie szamańskie: międzykulturowa zbieżność

W wielu niezależnych tradycjach szamańskich — na Syberii, w rdzennych Amerykach, w Afryce Zachodniej, w Oceanii — utrata duszy nie jest metaforą, lecz operacyjną diagnozą. Gdy ktoś przechodzi traumę lub silny wstrząs, fragment jego istoty może odejść i schronić się gdzie indziej — w przestrzeni snu, w przeszłości, na innym planie istnienia, zależnie od kosmologii danej tradycji.

Robert Moss, w książce Dreaming the Soul Back Home (2012), dokumentuje tę międzykulturową zbieżność z precyzją. Wskazuje charakterystyczne objawy utraty duszy, tak jak rozpoznaje się je w kilku tradycjach:

• Przewlekłe zmęczenie bez uchwytnej przyczyny fizycznej
• Poczucie, że „czegoś brakuje” od pewnego konkretnego wydarzenia
• Uporczywa niezdolność do zapamiętywania snów (mówi się, że śniąca część odeszła)
• Uzależnienia, dysocjacja, emocjonalna „nieobecność”
• Wrażenie, że nie jest się do końca wewnątrz własnego życia

Moss zauważa, że współczesna psychologia zachodnia wypracowała kategorie — PTSD, dysocjacja, depersonalizacja — które opisują podobny obszar, ale innym językiem i innymi sposobami leczenia.

Sandra Ingerman, w książce Soul Retrieval: Mending the Fragmented Self (1991), jest jedną z pierwszych zachodnich badaczek, które systematycznie udokumentowały szamańską praktykę odzyskiwania duszy — w obrębie tradycji, w których się szkoliła — i zaproponowały jej rozumienie dla zachodnich praktyków. Jej praca stanowi ważny punkt odniesienia w tym temacie.

Malidoma Somé, w książce Of Water and the Spirit (1994), świadczy — od wewnątrz zachodnioafrykańskiej tradycji Dagara — o podobnym odczytaniu: fragment istoty, który odchodzi pod naporem wstrząsu, potrzeba inicjacyjnego i wspólnotowego towarzyszenia, by go odnaleźć, oraz niemożność wykonania tej pracy w pojedynkę.

Granica zasadnicza: czego ten artykuł nie robi

Ta część jest najważniejsza.

Szamańskich praktyk odzyskiwania duszy — w ich tradycyjnych formach — nie da się przekazać przez artykuł na blogu. Wymagają one:

1. Szkolenia w obrębie konkretnej linii przekazu, często długiego, u wykwalifikowanych strażników wiedzy
2. Kontekstu wspólnotowego i rytualnego, bez którego praktyka nie ma zakotwiczenia
3. Bezpośredniej relacji między praktykiem a osobą, której się towarzyszy — a nie lektury

Użycie tego artykułu do „wykonania” odzyskiwania duszy byłoby błędem — i potencjalnym źródłem destabilizacji przy doświadczeniach traumatycznych, które domagają się bezpiecznego naczynia. Nie mówi tego instytucjonalna ostrożność. Mówi to szacunek dla samych tradycji.

Ingerman mówi wprost: tradycyjne szamańskie odzyskiwanie duszy wykonuje wykwalifikowany praktyk dla danej osoby, a nie osoba sama dla siebie. Próba „samodzielnego odzyskania” bez szkolenia i bez naczynia jest realnym ryzykiem.

Ścieżka Jungowska ze swojej strony może obejmować praktyki bardziej dostępne — zapisywanie snów, ustrukturyzowaną aktywną imaginację — ale i ona znacząco zyskuje na wykwalifikowanym towarzyszeniu, zwłaszcza gdy w grę wchodzą intensywne doświadczenia traumatyczne.

Co można zrobić: pięć edukacyjnych drogowskazów

Te drogowskazy nie zastępują towarzyszenia — mogą je rozświetlić lub dopełnić.

1. Rozpoznaj moment. Czy jest jakieś konkretne wydarzenie, od którego czujesz ten brak? Żałoba, rozstanie, pora wielkiej wewnętrznej lub zewnętrznej przemocy? Nazwanie wydarzenia-źródła, bez rozwiązywania go, jest już gestem uznania.

2. Wsłuchaj się w sny. Moss kładzie na to nacisk: część istoty, która się wycofała, często pokazuje się w snach — jako zagubione dziecko, znajome miejsce, do którego nie można dotrzeć, postać wołająca z daleka. Prowadzenie dziennika snów w okresie odczuwanej utraty duszy może odsłonić tropy, do których świadoma psychika nie ma dostępu.

3. Odróżnij to, co odeszło, od tego, czego brakuje. Jest różnica między „nie potrafię już odczuwać radości” (nabyta nieobecność) a „miałem tę zdolność i zniknęła w konkretnym momencie” (wycofanie się jakiejś części). Ten niuans ma znaczenie — wskazuje ku różnym podejściom.

4. Nazwij to, czego brakuje, nie próbując tego wymusić. Skłonność jest taka, by chcieć „odzyskać” to, co odeszło — szybko, wolą. Ale Moss i Jung zgadzają się w tym punkcie: wycofana część wycofała się z jakiegoś powodu. Odpowiada na zaproszenie, nie na wezwanie.

5. Poszukaj wykwalifikowanego towarzysza. To najważniejsza rekomendacja tego artykułu. Jeśli rozpoznajesz w swoim doświadczeniu znaki utraty duszy — w sensie Jungowskim lub szamańskim — najbardziej niezawodnym krokiem jest znalezienie kogoś, kto może pracować z tobą w bezpiecznym naczyniu.

Pytania i odpowiedzi — o co często się pyta

Czy utrata duszy to diagnoza medyczna? Nie — nie jest to termin z DSM (podręcznika diagnostyki psychiatrycznej). To pojęcie psychologii głębi i tradycji szamańskich. Doświadczenia, które odpowiadają temu, co ten termin opisuje, można mimo to nazwać językiem medycznym w innych kategoriach (PTSD, dysocjacja, depresja reaktywna). Te dwa odczytania nie wykluczają się wzajemnie.

Jak znaleźć wykwalifikowanego praktyka szamańskiego odzyskiwania duszy? Poważni praktycy szamańskiego odzyskiwania duszy na Zachodzie szkolą się na ogół w Foundation for Shamanic Studies (metoda Michaela Harnera, zaczerpnięta z kilku tradycji) albo w konkretnych liniach przekazu, z którymi mają bezpośrednią relację. Szukaj kogoś, kto jest przejrzysty co do swojego szkolenia, swojej linii przekazu i swoich granic — i kto nie obiecuje gwarantowanych rezultatów.

Jak znaleźć wykwalifikowanego terapeutę Jungowskiego? We Francji: Société Française de Psychologie Analytique (SFPA) prowadzi listę analityków wyszkolonych w psychologii Junga. Do pracy z rozszczepionymi częściami w szczególności podejścia takie jak IFS (Internal Family Systems) mogą być komplementarne i są praktykowane przez wyszkolonych terapeutów.

Czy można pracować nad odzyskiwaniem duszy bez praktyka? Co można robić samemu: prowadzić dziennik snów, praktykować aktywną imaginację (tak jak opisuje ją Jung w The Symbolic Life) i cierpliwie podtrzymywać przestrzeń wewnętrzną. Czego lepiej nie robić samemu: protokołów aktywnego szamańskiego odzyskiwania duszy, bezpośredniej pracy z częściami silnie straumatyzowanymi oraz jakiejkolwiek techniki obejmującej stany odmienne bez bezpiecznego naczynia.

Jak długo trwa proces reintegracji? Nie ma standardowego czasu trwania. Moss dokumentuje momenty szybkiego zwrotu i procesy trwające kilka lat. Zmienną rozstrzygającą nie jest czas, lecz jakość naczynia i dyspozycyjność osoby.

Kiedy szukać towarzysza — wyraźne sygnały

Są sygnały, które wskazują, że pomoc profesjonalna jest właściwa — i nie jest kwestią preferencji:

• Uporczywe poczucie dysocjacji lub depersonalizacji (brak czucia się wewnątrz własnego ciała)
• Regularne flashbacki lub ponowne przeżywanie traumy
• Niezdolność do funkcjonowania w istotnych obszarach życia od konkretnego wydarzenia
• Skłonności autodestrukcyjne, czynne uzależnienie lub myśli samobójcze

W takich przypadkach priorytetem jest wykwalifikowany towarzysz terapeutyczny — nie sen czy praktyka duchowa w pierwszej kolejności. Te dwie rzeczy można połączyć później, z odpowiednimi ludźmi.

By pójść dalej z tymi myślami

• *Robert Moss, Dreaming the Soul Back Home (2012)* — Najpełniejsza dokumentacja odzyskiwania duszy widziana z praktyki Active Dreaming, ze studiami przypadków i dostosowanymi ćwiczeniami aktywnej imaginacji.
• *Sandra Ingerman, Soul Retrieval: Mending the Fragmented Self (1991)* — Zachodnia praca referencyjna o szamańskiej praktyce odzyskiwania duszy. Do przeczytania, by zrozumieć ramy — nie po to, by praktykować bez szkolenia.
• *Malidoma Patrice Somé, Of Water and the Spirit (1994)* — Relacja z afrykańskiej inicjacji od wewnątrz. Co znaczy reintegracja, gdy niesie ją wspólnota i pełna kosmologia.
• *Carl Jung, Archetypes and the Collective Unconscious, CW vol. 9.1* — Teoria kompleksów autonomicznych i ich dynamiki w psychice — teoretyczny fundament Jungowskiego podejścia do reintegracji.

Artykuł INFUSE. Seria: opieka — edukacyjne podejścia do wielkich doświadczeń psychologicznych i inicjacyjnych.